“Pod skórą. Psychoanalityczne studium modyfikacji ciała” Alessandra Lemma (notatki z książki).

*notatki z książki służą mojej pracy w gabinecie. Są to wewnętrzne materiały, które decyduję się publikować na blogu, z myślą, że mogą się przydać moim Pacjentom i Studentom.


“Trudno nam zintegrować ciało z subiektywnym przeżywaniem siebie, bowiem stanowi ono najbardziej dobitny dowód naszej ostatecznej zależności i bezradności: nie jesteśmy w stanie ani stworzyć samych siebie, ani żyć wiecznie.”

Dla mnie to jest książka fascynująca i praktyczna. Czytam ją teraz po raz trzeci, jak zawsze z zapartym tchem, podkreślając niemal co drugie zdanie. Fascynująca bo: spojrzenie na ciało przez to co “pod skórą” jest intelektualnie pociągające, śmiałe, nieintuicyjne, osadzone w teorii zarazem i intensywnej praktyce klinicznej. Praktyczna bo: dzięki niej lepiej rozumiem światy wewnętrzne moich Pacjentów, i lepiej rozumiem, jak mogę im towarzyszyć w drodze powrotu do ciała. 

Choć chciałam tego uniknąć, nie uniknę – w tej notatce będzie bardzo dużo cytatów.

“Danny był pierwszą młodą osobą z jaką pracowałam. Bardzo mocno zwrócił moją uwagę na psychiczną rolę ciała i na możliwość radzenia sobie z wewnętrznym rozbiciem, chaosem i nienawiścią poprzez zmianę wyglądu ciała.” – Danny to “przerażony młody mężczyzna”, ukryty za “zbroją tatuażu”. Skazany w wieku 15 lat za zabójstwo matki, wcześniej przekraczany, nadużywany fizycznie i seksualnie. Lemma spotyka go przez dwa lata w placówce dla młodocianych przestępców. Pisze: “Wykorzystywał ciało w destrukcyjny sposób, ponieważ nikt inny nigdy nie użył swojego umysłu, aby zająć się jego złością i przerażeniem.”  Ciało było więc jedynym środkiem wyrazu, którym dysponował. Naznaczając je mógł poczuć, że jego ciało należy do niego i w ten sposób próbował odzyskać poczucie, że jest odrębną osobą. 

Spotkania z osobami, dla których ciało jest ważnym, bolesnym “tematem”, inspirowały tę pracę, w której Lemma stara się nazwać główne nieświadome mechanizmy (a więc te leżące bardzo głęboko “pod skórą”), które stoją za przymusem modyfikacji własnego ciała, poprzez tatuowanie i operacje plastyczne. Słowo “przymus” jest tu ważne, bo chyba to właśnie słowo naznacza granicę między tym, co w zakresie zdrowia, a co patologii. Nie każda modyfikacja wyglądu ciała jest świadectwem głębokiego problemu psychicznego – nie każdy tatuaż, czy chirurgiczna korekta.

Kluczowe myśli tej książki, które niżej będę rozwijać, to:

  • cielesne Ja jest matrycą poczucia tożsamości, 
  • nasza relacja z własnym ciałem odzwierciedla jakość wczesnych relacji z pierwszymi opiekunami, zwłaszcza matką (czy byliśmy dotykani i oglądani z miłością, czy nie),
  • jeśli we wczesnych fazach rozwoju w kontakcie z opiekunem pojawiają się kłopoty (Lemma wyróżnia zwłaszcza: “brak bądź niedosyt” kontaktu albo “jeśli patrzenie i dotykanie są przesycone nienawiścią, zaborczością lub zawiścią”) – przeżywanie siebie w ciele jest zaburzone (“cielesne ja może poczuć się zaniedbane, zawstydzone lub zaatakowane”), co w konsekwencji może utrudniać to, by swobodnie czuć się we własnym ciele, a nawet czuć się właścicielem tego ciała, a szerzej – wpływa na trudności tożsamościowe, spójne poczucie ja,
  • ciało może stać się wtedy “płótnem”, albo „sceną”, na której próbujemy ustanowić poczucie własnej tożsamości,
  • modyfikacje ciała są próbą ”rozegrania” nieświadomej fantazji, która napędza te działania, 
  • Lemma nazywa – w formie hipotez – trzy nieświadome fantazje: fantazję o odzyskaniu ciała, fantazję o stworzeniu siebie samego i fantazję o doskonałym dopasowaniu,
  • według niej zrozumienie dominującej fantazji u danej osoby jest kluczowym elementem pomocy tej osobie (co jest zgodne z podejściem psychoanalitycznym zwłaszcza Melanie Klein).

Ciało a relacje

Nie umiemy urodzić samych siebie. To, że jesteśmy dziećmi swoich matek dla wielu bywa bardzo trudne do zaakceptowania. Ciało jest niewygodnym dowodem tego faktu. A “wspólna cielesność matki i dziecka jest fizycznym prototypem zależności psychicznej. Gdy naszej zależności od innych nie uda się włączyć w poczucie bycia sobą, subiektywne przeżywanie ciała zawsze zostaje uszkodzone.”

Matka (używam figury matki za Lemmą, ale pod tym słowem rozumiem pierwszego opiekuna) jest “lustrem” dla dziecka. To w jej oczach, twarzy znajduje ono odbicie własnych emocji, rozpoznaje dopasowanie lub jego brak, czyta miłość lub niechęć. “Jeśli matka-lustro pozostaje nieobecna lub wroga wobec ciała niemowlęcia, osoba ta w dorosłym życiu najprawdopodobniej będzie poszukiwać miłującego spojrzenia w każdym dostępnym lustrze.” 

Matka może wpłynąć na zniekształcenie relacji z ciałem swojego dziecka nie tylko poprzez to, że jest nieobecna, niechętna, wroga – może być zaborcza.

Autorka zauważa: “U kobiet modyfikujących ciało częściej pojawia się poczucie, że dysponują ciałem niedostatecznie pożądanym przez matkę (“pożądanym” rozumiem jako “chcianym, akceptowanym, kochanym”) i wynikający z tego przymus przekształcenia go tak by zyskać odpowiednie ciało które wzbudzi jej pożądanie. Alternatywnie mógł się też pojawiać przymus atakowania ciała pod pozorem upiększania go, co miało być cielesnym sygnałem pretensji wobec matki: nie dałaś mi wystarczająco dużo. Uważam więc, że w przypadku kobiet ciało nosi brzemię braku, deficytu pożądania. Mężczyźni modyfikujący ciało częściej przeżywali matkę jako przytłaczającą.”

Nieświadome fantazje

W psychoanalizie – za Melanie Klein – nieświadoma fantazja (ang. unconscious phantasy) oznacza trwający w nieświadomości, wewnętrzny scenariusz psychiczny. Nie jest to zwykłe, codzienne „marzenie na jawie”, ale zorganizowana, aktywna struktura wyobrażeniowa, która stale towarzyszy jednostce, wpływa na jej przeżywanie rzeczywistości, relacje z ludźmi, emocje i mechanizmy obronne. Jest to psychiczna reprezentacją popędu. Każdy popęd (np. agresywny czy libidalny) poszukuje ujścia i „ubiera się” w nieświadomy scenariusz relacyjny (np. fantazję o zniszczeniu obiektu lub o jego uratowaniu/posiadaniu).

Alessandra Lemma w odniesieniu do swoich pacjentów z zaburzeniami obrazu ciała (czy też Ja cielesnego) wyróżnia trzy fantazje, zastrzegając, że proponuje je w formie hipotez, oraz, że mogą one występować razem.

Fantazja o odzyskaniu ciała. „Jego modyfikacja służy uratowaniu ja przed – jak to czuje dana osoba – obcą obecnością wewnątrz swojego ciała. Taka fantazja dotyczyłaby zatem wydalenia z ciała obiektu, który sprawia wrażenie obcego lub zanieczyszczającego.” Rozumiem to tak, że gdy osoba na wczesnym etapie życia doświadczała częstych przekroczeń ze strony opiekunów, czuje się „zbrukana”, jakby ktoś wtargnął w jej ciało (i w jej Ja) i w dorosłym życiu może to przyjąć postać dominującej fantazji – przymusu pozbycia się z własnego ciała jakiegoś „ciała obcego” (czasem włąsne ciało jest przeżywane jako ciało obce).

Fantazja o stworzeniu siebie samego. „Jest wyrazem zawistnego ataku na obiekt. W tym  przypadku nie do zniesienia jest niezależność obiektu, a silne pretensje wobec niego podsycają zawiść. Ja ucieka się do wiary w to, że może stworzyć siebie, wykluczając tym samym obiekt i wszelkie poczucie zależności.” Rozumiem to tak, że jeśli osoba nie doświadczyła sycącej obecności opiekuna w dzieciństwie (był nieobecny lub się odsuwał emocjonalnie) to poczucie zależności od tego opiekuna (naturalne przecież dla każdego dziecka) stało się nieznośne i w późniejszym życiu poprzez ataki na własne ciało, osoba ta realizuje przymus udowodnienia sobie, że nie jest zależna.

Fantazja o doskonałym dopasowaniu. „Modyfikacja ciała służy stworzeniu perfekcyjnego, idealnego ciała, będącego gwarantem miłości i pożądania ze strony innego. Fantazja ta dotyczy połączenia idealizowanego ja z idealizowanym obiektem.” Myślę o tym tak, że jeśli miłość matki do córki, czy choćby jej uwaga dla niej, była warunkowa, zależna od prezentowania jakiejś idealnej (a nierealniej) wersji siebie, w tym wersji własnego ciała, w dorosłej córce będzie trwał przymus poprawiania ciała, w dążeniu do ideału, którego celem będzie uzyskanie miłości matki.

Ciało –  miejsce spotkania

Ciało nigdy nie jest wolne od relacji. Ponieważ poprzez ciało spotykamy się ze światem, z innymi ludźmi, jesteśmy wystawieni na ich spojrzenie, oddajemy im niejako swoje ciała. To zawsze odsłonięte terytorium.

“Uzmysłowienie sobie że ja nabiera spójności dopiero w relacji z perspektywą innego, stanowi przeżycie głęboko zagrażające, między innymi dlatego, że perspektywa innego pozostaje poza naszym zasięgiem: nie potrafimy kontrolować myśli, uczuć czy spostrzeżeń innego. Rozpoznając fakt, iż ktoś nas ogląda, odkrywamy, że nasze fundamenty znajdują się poza nami. Wiąże się to ze stanem zależności, doświadczonym pierwotnie i najsilniej właśnie w ciele.”

Niekiedy bliskość, a zwłaszcza zależność od innego, zaczyna podważać integralność poczucia Ja. Przymus modyfikacji ciała zwykle jest wyrazem chronienia się. Ktoś taki żyje w zamkniętym zmysłowym świecie ciała – niestety jest to ciało samo dla siebie, odgrodzone od innych ludzi. Tak jakby fakt skupienia wzroku na własnym ciele był równoznaczny z odwróceniem wzroku od innych, uniemożliwiał wejście w relację. 

Umysł – ciało – słowa – relacja

Pacjenci, których spotykam, na różne sposoby potrafią oddzielać się od swoich ciał. Niektórzy jakby nie mają ciała: nie zauważają go lub je ignorują, inni są nim nadmiernie zaabsorbowani, a jeszcze inni okrutnie go używają.  Myślę, że do wielu z nich mogę odnieść pojęcie Lemmy: kartezjański azyl psychiczny. 

“Tego rodzaju obrona polega na podtrzymywaniu przez pacjentów rozdziału ciała od umysłu, przy czym umysł to Ja, a ciało to Inny –  zatem można z nim jako z Innym zerwać, polepszyć je, zmodyfikować lub pokonać. Choć pacjenci na pozór nadmiernie skupiają się na wyglądzie ciała, ich nieświadomym celem jest jednak uniknięcie skutków rzeczywistości, w zgodzie z którą zakorzenieni są w swych ciałach.”

(Tu na marginesie zaznaczę, że neurobiologia pokazuje w jaki sposób funkcjonowanie mózgu w traumie daje efekt w postaci rozdziału ciała i umysłu. I to jest jeden z powodów, dla których w mojej pracy nie mogę poprzestać na psychodynamicznym rozumieniu pacjenta, a potrzebuję uruchomić wiedzę i praktyki angażujące ciało, czyli terapię traumy zorientowaną na ciało.)

“Praca z takimi pacjentami pozwala wyraźnie zauważyć jak wielką cenę płacą za ugrzęźnięcie w niewerbalnym cielesnym wszechświecie. Ich problem polega po części na tym, że nie są w stanie znaleźć słów, którymi mogliby opisać swoje przeżycia i stworzyć na ich temat narrację. Pozwoliłoby to im oswobodzić się od konkretności ograniczonego istnienia w ciele dla jednego i pomogło zamieszkać w ciele dla dwojga, ciele komunikacyjnym.”

Te dwa powyższe fragmenty zestawiam ze sobą, a rozumiem je chyba tak: osoby z zaburzonym obrazem ciała mają trudność w uznaniu realności ciała (zmienia się, starzeje, umiera) i utykają w swoich ciałach “dla jednego”, jakby zamknięci we własnych ciałach, bez możliwości komunikowania się z innymi.

Jednocześnie jedna ze wskazówek do pracy: szukamy języka, innego niż modyfikacja ciała, dla wyrażenia tego, co w przeżyciu.

Brzydota to stan wewnętrzny

“Frankenstein odrzuca swoje dzieło właśnie ze względu na jego szpetotę A my moglibyśmy dodać że owa istota dlatego właśnie jest szpetna ponieważ nie była pożądana.” Strona 63 – jeden z rozdziałów to świetny esej o powieści Mary Shelley, a Lemma korzysta z tej opowieści kulturowej, aby zobrazować swoją myśl, że bycie pięknym jest efektem bycia pożądanym (chcianym) przez matkę. Według niej poczucie, że jesteśmy – przynajmniej przez chwilę – ideałem dla kogoś (matki) jest w rozwoju równie ważne, jak nauka znoszenia własnych ograniczeń i niedoskonałości. “Im bardziej doskwiera nam brak poczucia, iż jesteśmy, choćby czasem ideałem dla Innego – a często taki brak występuje w pierwszych miesiącach życia – tym trudniej żyć w “zwykłym” ciele (to jest w ciele które ma rzeczywiste, nieuniknione ograniczenia).” strona 47 

“Czuć się pięknym oznacza czuć się pełnym, zasługującym na miłość i z tej pozycji wchodzić w relacje z obiektami. Postrzeganie w sobie brzydoty dla odmiany wydaje się oznaczać, iż do świadomości przedostały się niepokojące przerażające uczucia czy fantazje zwykle związane z impulsami agresywnymi lub seksualnymi które trzeba wyprojektować w obiekt.” strona 75 

Alessandra Lemma mówi, że postrzeganie swojej brzydoty jest w dużej mierze intersubiektywne, czyli odnosi się do świata wewnętrznego danej osoby, a nie do jej rzeczywistego wyglądu. I dodaje: “Postępy w terapii były możliwe dopiero wtedy gdy pomogłam im [pacjentom] oderwać się od koncentracji na ciele, jako obiekcie [przedmiocie], którym można manipulować i skierowałam ich myśli na to, jaką relacje z obiektem [wewnętrznym obrazem opiekuna] utrzymują w swoim umyśle.”

Swoją drogą, obserwuję nierzadko w pracy, jak pacjenci pięknieją w czasie terapii. Rozumiem przez to, że wewnętrznie przeżywana brzydota w jakiś sposób staje się czytelna także dla odbiorcy – może przez napięcie mięśni w twarzy? Jeśli w terapii dochodzi do wyświetlenia wewnętrznych konfliktów, oraz na bazie przymierza terapeutycznego można pozwolić sobie poczuć, że ktoś (terapeuta) nam sprzyja i nas zauważa, to można „puścić twarz”, wzrok łagodnieje, a osoba „staje się” ładniejsza.

I jeszcze kilka cytatów:

“Nigdy nie wyrastamy z poszukiwania miłosnego, pożądającego spojrzenia matki / Innego.(…)  Jeśli się nam poszczęści, możemy odnaleźć ( bądź odnajdywać) owo spojrzenie w szczególnych chwilach w bliskich związkach, ale tracimy je na nowo, bo tyle tylko jest możliwe – nigdy nie posiądziemy pożądania drugiej osoby. Możemy cieszyć się pożądaniem Innego, inspirować się nim, ale nigdy nie będziemy mieć go na własność.(…) Moment regresji mają ulotną naturę – są chwilowym schronieniem przed bolesną świadomością różnic i odrębności, ale jednak gwarantują przetrwanie Ja i Innego.” Strona 61

“Spojrzenie można przeżywać tak, jakby było bezpośrednim miłosnym dotknięciem a najwcześniejsze kontakty matki z dzieckiem mają naturę zarówno wizualną jak i dotykową warto też zauważyć, że pełnego nienawiści spojrzenia można doświadczyć równie konkretnie jak fizyczne i napaści o czym świadczy potoczny zwrot <zabijać wzrokiem>.” Strona 64