„Z każdym dniem trochę bliżej” Irvin D. Yalom, Ginny Elkin (notatki z książki).

*notatki z książki służą mojej pracy w gabinecie. Są to wewnętrzne materiały, które decyduję się publikować na blogu, z myślą, że mogą się przydać moim Pacjentom i Studentom.


“Dawniej rankami wstawałam szybko i energicznie jak rolnik, ale ostatnio marzyłam o tym, żeby doić własną krew i nie musieć wstawać.” (Ginny Elkin)

To jest książka z 1974 roku – co ma znaczenie: inaczej wyglądała terapia (w tych czasach terapeuci jeszcze dotykali pacjentów!). Yalom ma wtedy 39 lat (teraz po 90tce). Jak się czyta książkę młodego Yaloma (młodszego ode mnie teraz!)? Jeszcze nie jest tym Yalomem wtedy. Jeszcze nie stworzył podwalin terapii grupowej, ani egzystencjalnej. Ale jest w tej ksiażce coś co przypomina jego ostatnią „The Hour of the Heart”. Obie są zapisem śmiałego eksperymentu terapeutycznego, w obu centralne wartości terapii to relacja, bliskość, błądzenie, zawracanie do tu i teraz. I powracające pytanie terapeuty non stop, non stop: „czy wiem, po co to robię?”

Pomysł (eksperyment) był taki, żeby zarówno terapeuta, jak i pacjentka, pisali notatki pomiędzy sesjami: piszą to, czego nie powiedzieli na sesjach, tak jakby od kulis. Ten pomysł daje literacko ciekawą książkę, bo obydwoje nieźle piszą, Yalom bardziej wprost, a Ginny metaforami i dookoła.

W ogóle sposób, w jaki używają języka jest dla mnie jedną z najciekawszych rzeczy w tej książce. Słowa, których używa ta pacjentka jakoś przykrywają to co ona tak naprawdę chce powiedzieć, a może nie ma wcale słów na to, co mogłaby powiedzieć. I to jest też o tym, jak za słowami chowa się człowiek. A to akurat bardzo często spotykam w swoim gabinecie. Tak na marginesie, uczyłam się m.in. od Marty Maryl, że terapia np. w przypadku zaburzeń psychosomatycznych, czy zaburzeń odżywiania polega na szukaniu słów na to, co nienazwane. Czyli mam osoby, z którymi szukamy języka. A z drugiej strony mam osoby, które tak bardzo chowają się w języku, to jest nadmierna intelektualizacja, rozpamiętywanie, czy fantazjowanie, i wtedy też szukamy języka, ale takiego po prostu: słów, które są bliższe ciału jakby. Jakby doświadczenie nie mogło być nazwane prostymi słowami, bo to bolesne i groźne, więc pomiędzy taka osoba spiętrza zaporę obronną z wielu, wielu słów, metafor, cytatów, etc. Jak to jest u pacjentki Yaloma? “Nie nawykłam do wydobywania słów z głębi – większość z nich to powierzchowna energia i improwizacji. Nie mam nadziei, że kiedykolwiek przebiję się tylko dzięki rozmowie i odpowiadaniu na pytania.”

Ale to, co dało książkę, miało najpierw (w co wierzę) posłużyć terapeutycznie pacjentce. Zapisywanie pomiędzy sesjami było dla niej szansą, by dokopywać się do własnych uczuć, spotykać z nimi – najpierw na kartce, a kiedyś być może na samej terapii. Yalom w posłowiu: “Ta formuła (…) wzmacniała autorefleksyjny cykl w ramach koncentracji na tu i teraz”. Oraz: “Notatki były też dla nas obojga ćwiczeniem z otwierania się.” Dla obojga – tak, to ważne. Bo notatki były co kilka miesięcy wymienianie pomiędzy nimi, zatem Ginny mogła przeczytać, co np. przeżywa w związku z nią terapeuta, jak ocenia ich wspólną pracę. (Bardzo znaczące dla mnie zawodowo są te wszystkie momenty, gdy Yalom rozpoczyna zapiski: “to była najnudniejsza sesja mojego życia!”, albo: “Nijaka godzina – drętwa (…)”. Takie ujawnienie dodaje mi samej otuchy.).

Może najważniejszym celem wymieniania się zapiskami było to, by Ginny – zgodnie z zamierzeniem Yaloma – mogła poznać jego samego jako człowieka, pełnego słabości, przez co urealnić wyidealizowany wcześniej obraz. (Mnie samej też zresztą ta książka pomaga urealnić Yaloma. Gdy czytam w jego notatkach taki fragment: “<Nikt nie lubi ciepłych kluch> – wygłosiłem swoje psychiatryczne porzekadło dnia.” to myślę sobie: normalny człowiek, który czasem palnie głupstwo, może być dobrym terapeutą.).

Na początku czytałam te relacje z sesji jak reportaż, ale szybko włączyła mi się zawodowa potrzeba: zrozumieć dlaczego on tak pracuje, czy ta terapia coś daje, kartki mijają jedna po drugiej, coraz bliżej końca, a tu nie widać przełomu, zmiany, uzdrowienia. Udziela mi się rozczarowanie ich obojga. Chyba nawet udziela mi się to, co Yalom pisze o swoich pacjentach (a ja obserwuję nierzadko u swoich): “Czasami jestem zdumiony, jak moi pacjenci to robią: zapominają o całych miesiącach pracy, jaką wykonaliśmy, żeby dotrzeć do tego punktu, a potem, jakby pod wpływem kaprysu, postanawiają mnie poinformować o postępach, które poczynili.” Ja też czytałam coraz bardziej zagubiona. Zagubienie moje wynika chyba w dużej części z tego, że w zapiskach terapeuty brakuje mi konceptualizacji. Czyli tego, co nauczyłam się uważać za niezbędne w mojej pracy. Konceptualizacja to jest taka robocza mapa terapii. Nie jest diagnozą, raczej sposobem rozumienia trudności pacjenta przez terapeutę wraz ze wskazówkami dla samego siebie, jak pracować z daną osobą. Całość musi być osadzona w konkretnie wskazanej teorii i praktyce terapeutycznej. I ta mapa zmienia się wraz z biegiem terapii, bo nasz horyzont pracy się stale przesuwa. Tymczasem tu brak jej. Z tego powodu zaczyna mnie złościć to, co odbieram jako zapis chaosu: kolejne sesje, które nie widzę, po co są i do czego prowadzą.

Na szczęście docieram do posłowia i tam znajduję: w posłowiu jest coś na kształt szczątkowej konceptualizacji pacjentki i osadzenia w teorii: Yalom przyjął pozytywne przeniesienie Ginny na niego samego za punkt wyjścia terapii. Jeśli już przed jej rozpoczęciem było wiadomo, że Ginny go idealizuje (wcześniej była w grupie terapeutycznej przez niego prowadzonej), to ta relacja może stać się doskonałym laboratorium do obserwowania a potem korygowania doświadczeń i zachowań pacjentki. (Zgodnie z teorią interpersonalną, na którą Yalom się powołuje, “wszystkie zaburzenia psychiczne wynikają z zaburzeń w relacjach interpersonalnych. (…) Te trudności mają swoje źródło w najwcześniejszych relacjach z rodzicami. (…) Psychoterapia staje się korektą zaburzonych relacji, a efektem terapii ma być umiejętność wchodzenia w relacje z ludźmi odpowiednio do sytuacji, a nie pod naciskiem nieuświadomionych, pochodzących z przeszłości potrzeb psychicznych.”). Dlatego Yalom poprowadził terapię opartą na przeniesieniu. Relacja jego i pacjentki stała się centralnym tematem i polem ich pracy. “Naszym przestrzenno-czasowym terytorium miało być tu i teraz i planowałem zniechęcać Ginny do wszelkich wycieczek, które oddalałyby nas od tego centrum. Będziemy intensywnie na siebie oddziaływać, analizować nasze oddziaływanie i powtarzać tę sekwencję tak długo, jak długo będziemy razem.”

“Wycieczki”, które oddalały ich od tu i teraz relacji to były m.in. sny. Które Yalom skądinąd uwielbia analizować. W tym procesie uznał, że nie służą wydobywaniu tego, co nieświadome, tylko zakopywaniu się w fantazjach, w procesie fantazjowania, a więc unikania tego, by nazwać, zbliżyć się, dotknąć. Dla mnie to bardzo ciekawe i po raz kolejny zawraca moją uwagę ku temu, że najważniejszy jest ten konkretny człowiek, proces, a terapia ma służyć osobie, a nie karmić ciekawość terapeuty, albo też służyć dopasowaniu do nurtu.

Podobnie z kolejnym punktem, bowiem tym, co jeszcze oddalało ich od wybranego terytorium pracy, była także przeszłość. To dość nietypowe w pracy psychodynamicznej, by całkowicie niemal pominąć dzieciństwo, wczesne relacje. Ale bardzo uzasadnione. “Wykopaliska archeologiczne”, jak nazywa je Yalom, są fascynujące i zwykle potrzebne, ale w tym przypadku były zbędne. Skoro przeszłość odtwarza się w relacji terapeutycznej, a tę mamy pod ręką, wystarczy ją samą obejrzeć i wykorzystać do zmiany. “Mój plan był następujący: zbliżyć się do Ginny, zachęcić ją do ponownego przeżycia w relacji ze mną wszystkich tych prastarych, nieracjonalnych potrzeb i uczuć: poczucia bezradności i potrzeby mojej opieki; lęku, że wycofam swoją miłość; wiary, że może mnie zatrzymać tylko poświęcając się i składając siebie w ofierze; przekonania, że opuszczę ją, jeśli tylko podejmie jakiekolwiek dorosłe kroki. (…) Po tym (…) miałem nadzieję pokazać Ginny, że potrafi zbudować bogatszą, doroślejszą relację ze mną. W rezultacie (…) zacznie tęsknie wyglądać zmiany i uzna, że zmiana jest możliwa”.

Mam kilka zastrzeżeń czy zapytań do tej jego pracy na przeniesieniu. 1. rozumiem i przyjmuję, i podziwiam to założenie w tej konkretnej pracy z tą osobą, 2. zastanawiają mnie niektóre fragmenty w notatkach, gdy wydaje mi się, że Yalom narzuca Ginny przeniesienie erotyczne, zdaje mi się to nadmierne, nieadekwatne, 3. taka praca w pełni jest możliwa, gdy w relacji rzeczywiście tak dużo się dzieje, mam jednak wrażenie, że nie w każdym procesie terapeutycznym praca na przeniesieniu może być centralną osią terapii.

I jeszcze zastrzeżenie od samego Yaloma: “To nas z całą ostrością stawia wobec niektórych paradoksów psychoterapii. Nasza relacja jest głęboka i autentyczna, ale opakowana antyseptycznie: spotykamy się na ustalone z góry 50 minut, ona otrzymuje papierowe pokwitowania z biura kliniki. Ten sam pokój, te same fotele, te same pozycje. Dużo dla siebie znaczymy, ale jesteśmy postaciami na próbie kostiumowej.”

Podejście Yaloma wydaje mi się bardzo współczesne, interdyscyplinarne, dopasowane do konkretnego pacjenta: poza typowym dla psychodynamiki analizowaniem przeniesienia są tam elementy behawioralne (konkretne zadania do zrobienia pomiędzy sesjami); Yalom jest zdecydowanie bardziej dyrektywny oraz bardziej się ujawnia, niż uczą tego w szkoleniach psychodynamicznych.

Jest kilka rzeczy oldskulowych: to, że na ostatniej sesji głaszcze pacjentkę po włosach (zakaz!), to, że nazywa jej siostrę głupią krową (niepoprawne, dyrektywne, złe), to, że na kilka ostatnich sesji doprasza do nich jej chłopaka i pracują we trójkę (hmm, dziwaczne?, niebezpieczne dla relacji terapeutycznej, a zarazem ciekawe, wnoszące, ale… sprawdzić ze znajomymi terapeutami, co o tym myślą). Tym jednak, co najbardziej mnie dziwi jest brak figury superwizora. Dla mnie nie do pomyślenia, by taki młody terapeuta (zgoda, doświadczony, 15 lat już w zawodzie), przy tak intensywnym i eksperymentalnym procesie, nie współpracował z superwizorem/ką. Dużo pisze w posłowiu o przeciwprzeniesieniu. Przyznaje się do bardzo wstydliwych rzeczy, które odpalały mu się w relacji z pacjentką. “Cudotwórca”, “wybawca”, “niespełniony pisarz”, ale też “kochanek”. Pisze: “Tkwiłem w samym środku ciężko wysublimowanego romansu z Giny.” On ma uczciwość, by zobaczyć w sobie te wszystkie rzeczy, czasem po fakcie, bo on też daje się wplątać w przeciwprzeniesienie.

“Proszę łapać się na tym, na co się pani łapie” – mówi moje superwizorka Tania Nikiel, analityczka, i tę mantrę jak bezcenny dar, obracam w myślach podczas każdej sesji. Yalom mówi – poza tym samym, co moja superwizorka – coś jeszcze dla mnie nowego, świeżego, zdumiewającego: “Przeciwprzeniesienie stale było obecne jak muślinowy welon, przez który próbowałem dostrzec Ginny. Najlepiej, jak potrafiłem, szarpałem go (…). Wiem, że nie zawsze mi się udawało, i wcale nie jestem przekonany, że totalne ujarzmienie mojej nieracjonalnej strony – potrzeb i pragnień – sprzyjałoby terapii; w zdumiewający sposób przeciwprzeniesienie dostarczało większości energii i człowieczeństwa, które sprawiły, że nasze przedsięwzięcie odniosło sukces.”

Czy terapia się udała? (tu zdaję sobie sprawę, jak bardzo przyjęłam perspektywę terapeuty, jak mało o pacjentce w tej notatce). Ginny, mam wrażenie, nigdy, nigdzie nie nazywa wprost takich rzeczy, jak np. dostałam to i to, zmieniłam w sobie to i to. A jednak z posłowia, nie wprost, można się domyślić, że zaczęła być bardziej obecna we własnym życiu i bardziej w nie zaangażowana. Nawiązała nową relację, w której jest bliskość oraz dobry – a tak dla niej ważny – seks, rozpoczęła pracę bliżej swoich aspiracji, pisze. “Myślę, doktorze Yalom, że osiągnęłam z tobą coś osobistego. Próbowałeś to owinąć w bibułkę terapii, a ja zawsze byłam trochę podejrzliwa, albo co gorsza, sarkastycznie nastawiona (to pochłania mniej energii) do tego, czym mnie karmiłeś, nawet jeśli mówiłam, że głoduję.” “Tak naprawdę cały czas szukałam nie zmiany, lecz człowieka, z którym mogłabym rozmawiać jak z tobą (…)”.Przepiękne słowa ostatnie tej książki zastępują podziękowania i wskazują na proces, jakim jest terapia: “Zawsze kiedy się zwijałam, ty mnie rozwijałeś.”


I wynotowuję jeszcze kilka zdań z przedmowy Ginny Elkin, które mi się podobają:

“Przez okres dojrzewania przebrnęłam z zamkniętymi oczami.”

“Co uchodziło za odwagę, było w istocie formą nerwowej energii i bezwładu.”

“Od czasu do czasu udawało mi się zrobić coś <świetnego>, najbardziej jednak lubiłam być żywym zegarem słonecznym, drzemać zwinięta w kłębek na świeżym powietrzu.”

„W końcu na terapii grupowej zaczęłam się czuć tak jakbym co tydzień przewlekała tam swój kokon, przytwierdzała go do krzesła, wytrzymywała półtorej godziny i wychodziła. Odmawiając wyklucia się.” 

„Po raz pierwszy w życiu się masturbowałam i to mnie przestraszyło – tylko dlatego, że oto w moim życiu pojawiło się coś bardzo intymnego.„

„W Nowym Jorku chodziłam na zajęcia teatralne, uczyłam się wyć, oddychać i czytać role, tak żeby brzmiało jakby naprawdę były podłączone do krwiobiegu.„

„Moje kwalifikacje rozpływały się jak zegarki Salvadora Dali, bo pociągało mnie wszystko i nic.„


Książka w tłumaczeniu (doskonałym) Anny Tanalskiej-Dulęby.